حسابرسی داخلی و حاکمیت شرکتی

هم اکنون باور عمومی این است که ارتباط بین حسابرسی داخلی و حاکمیت شرکتی بر تمامی انواع فعالیت های اقتصادی تاثیر می گذارد و اینکه نتایج و پیامدهای این ارتباط متقابل در سال های اخیر بطور قابل توجهی تغییر کرده اند. حسابرسی داخلی و حاکمیت شرکتی هم اکنون به یک موضوع اصلی مورد توجه عمومی تبدیل شده است.
در این مفهوم راهکارهای بین المللی پی برده اند که همکاری موثر بین حاکمیت شرکتی و حسابرسی داخلی، عملکرد را بهبود و ارتقا بخشیده و در واقع منبعی از مزایای رقابتی محسوب می شود.
مطابق با نظر کوک و وینکل (۱۹۸۶)، سیستم کنترل داخلی شبیه سیستم اعصاب انسان است که در سرتاسر یک موسسه، مسئول انتقال دستورها و واکنش ها از طرف و به طرف مدیریت است. در این مفهوم حسابرسی داخلی، از طریق ارزیابی و سنجش تاثیرگذاری کنترل های سازمانی، خودش به تنهایی یک ابزار کنترل کننده مهم مدیریتی است کار میکائیل و دیگران، ۱۹۹۶)، که مستقیما به ساختار سازمانی و قوانین عمومی موسسه مربوط می شود.
رضایی (۱۹۹۶)، می گوید در محیط تجاری امروز، حسابرسان داخلی دامنه وسیعی از اطلاعات مربوط به فعالیت های مالی و عملیاتی سازمان را برای مدیریت تهیه می کنند که اثربخشی، کارایی و صرفه اقتصادی فعالیت ها و عملکرد مدیریت را بهبود می بخشد. کمک خدمات حسابرسی داخلی به حاکمیت شرکتی از طریق مرزبندی و متمایز سازی ارتباط بین حسابرسی داخلی و عناصر اصلی حاکمیت شرکتی نشان داده می شود. حاکمیت شرکتی توسط قانون گذاران و کمیته های راهبری و با این مفهوم به این حقیقت می رسیم که هیات مدیره به عنوان بازیگر اصلی نقش نظارتی در سراسر جهان شناخته شده اند.

طبق نظر کمیته حسابرسی، حسابرسی داخلی از طریق موارد زیر در حاکمیت شرکتی سهیم می باشد:
۱- ارائه بهترین ایده های عملی درباره کنترل های داخلی و پروسه های مدیریت ریسک؛
۲- تهیه اطلاعات درباره هرگونه فعالیت های متقلبانه و ناهنجار؛
۳- انجام حسابرسی سالانه و گزارش نتایج آن به کمیته حسابرسی؛
۴- تشویق کمیته حسابرسی به انجام بازدیدهای دوره ای از فعالیت ها و عملکردهای سازمان و مقایسه آن با عملکردهای برنامه ریزی شده؛
5- اثر محرک و ترغیب کنندگی در اجرای حاکمیت شرکتی اثر بخش؛
6- ایجاد اطمینان و ارائه خدمات مشاوره ای مربوط به حاکمیت شرکتی مناسب؛
۷- کمک به موسسه برای دستیابی به اهداف آن؛
۸- تهیه اطلاعات مربوط به فعالیت های مالی و عملیاتی سازمان برای مدیریت به منظور بهبود عملیات؛

همانطوری که در بالا عنوان گردید در سال های اخیر رابطه و همبستگی بین خدمات اجرا و مشاوره حسابرسی داخلی و حاکمیت شرکتی در همه انواع فعالیت های اقتصادی درک و مورد توافق همگان واقع شده است.
نتایج تحقیقات صورت گرفته در این زمینه بیانگر این موضوع می باشد.

تحقیقات انجام شده در رابطه با حسابرسی داخلی و حاکمیت شرکتی

– پاپ و همکارانش (۲۰۰۳)، از بزرگترین شرکت های ۱۵ کشور اتحادیه اروپا، اطلاعاتی در خصوص ارتباط بین حسابرسی داخلی و حاکمیت شرکتی را جمع آوری و تحلیل نمودند. نتیجه تحقیق، تفاوت در کار حسابرسان داخلی و آگاهی از نقش حسابرسان داخلی در حاکمیت شرکتی برای هر کشور بود.
– دراگالاس و همکاران (۲۰۱۱)، رابطه بین حسابرسی داخلی و حاکمیت شرکتی را به صورت نظری بررسی کردند. و به این نتیجه رسیدند که حاکمیت شرکتی کارآمد، برای شرکت های کشورهای در حال توسعه مهم است، زیرا می تواند منجر به برتری مدیریتی شود و کمک کند شرکت ها سرمایه خود را افزایش دهند و سرمایه گذاران خارجی را جذب کنند. لذا حسابرسی داخلی با ایجاد اطمینان و خدمات مشاوره ای، نقش مهم و حساسی در حاکمیت شرکتی ایفا می کند.
– لونگ و همکارانش (۲۰۰۴)، با ارسال پرسشنامه هایی برای حسابرسان داخلی و مدیران موسسه های مالی استرالیا به دنبال شناسایی هدف های حسابرسی داخلی، تعیین ماهیت کنترل داخلی و اهمیت حاکمیت شرکتی در داخل شرکت بودند. نتایج تحقیق مشخص کرد که فرهنگ و حمایت هیات مدیره، عوامل کلیدی هستند که بطور مستقیم براثر بخشی شرکت حسابرسی داخلی تاثیر می گذارند.
– ابراهیم (۲۰۱۱)، تحقیق مشابهی را در بورس مصر انجام داد. نتایج تحقیق نشان داد که حسابرسی داخلی در شرکت های موجود در بورس مصر، در وضعیت کنونی با مشکلات زیادی رو به رو است و به طور منفی بر روی اثر بخشی حاکمیت شرکتی تاثیر می گذارد. بنابراین باید تلاش بسیاری شود تا حرفه حسابرسی داخلی در مصر پیشرفت کند.
– گراملینگ و مایرز (۲۰۰۳)، نیز ارتباط بین حسابرسی داخلی و حاکمیت شرکتی را بررسی کردند. مهمترین یافته این مطالعه، اثر محرک و ترغیب کنندگی حسابرسی داخلی در اجرای حاکمیت شرکتی اثر بخش بود.
برای تعیین نقش حسابرسی داخلی در حاکمیت شرکتی، باید ارتباط بین حسابرسی داخلی و عوامل کلیدی حاکمیت شرکتی بررسی و تشریح شود. در این مقاله عوامل حاکمیتی مورد بررسی هیات مدیره و کمیته حسابرسی است.

نظام حاکمیت شرکتی

نظام حاکمیت شرکتی

هیات مدیره، هسته مرکزی نظام حاکمیت شرکتی

اهمیت هیات مدیره به عنوان یکی از مکانیسم های داخلی حاکمیت شرکتی تا آنجاست که این موضوع در بسیاری از قوانین حاکمیت شرکتی از جمله قانون ساربینز آکسلی در آمریکا(۲۰۰۳)، گزارش کدبری (۱۹۹۲)، گزارش هیگز و اسمیت (۲۰۰۳) در بریتانیا، گزارش کمیته دی (۱۹۹۴) در کانادا و گزارش کاردون (۱۹۹۵) در بلژیک مورد توجه قرار گرفته و رهنمودهایی برای اثربخشی بیشتر آن معرفی گردیده است.
هیات مدیره شرکت ها بعنوان نقطه عطف حاکمیت شرکتی نقش اساسی در اداره شرکت ها ایفا می کنند و سهامداران همواره توجه ویژه ای به آنها داشته و فعالیت هایشان را به دقت پیگیری می کنند. به عقیده جنسن (۱۹۹۶)، هیات مدیره سنگ زیربنای حاکمیت شرکتی است.
در راستای تعاریف و چارچوب های ارائه شده برای مسئولیت ها و وظایف هیات مدیره، می توان آنها را در سه دسته اصلی تقسیم بندی کرد. اول: تصمیم گیری، دوم: نظارت و سوم: ارائه مشاوره به مدیران ارشد اجرایی و هدایت آنها. وظایف فوق الذکر در معنای ساده «همان راهبری و اداره کردن شرکت» است.
بخش عمده این ساز و کارها بر این موضوع تاکید دارند که داشتن ویژگی های خاص توسط هیات مدیره، رفتار فرصت طلبانه و سودجویانه مدیران را محدودتر می کند، بنابراین کیفیت و قابلیت اتکای گزارشگر مالی بهبود خواهد یافت، در نتیجه موجبات اعتماد بیشتر سرمایه گذاران به بازار سرمایه فراهم می شود. از جمه این ویژگی ها می توان به استقلال هیات مدیره، اندازه، تعداد جلسات، وجود افراد متخصص حسابداری در هیات مدیره، استفاده اعضای هیات مدیره از خدمات مشاوره تخصصی، وجود کمیته های هیات مدیره، جدایی نقش رئیس هیات مدیره از مدیرعامل و… اشاره نمود. هرچند وظایف و مسئولیت های هیات مدیره در اساسنامه شرکت روشن شده است، لکن در خصوص ایفای نقش نظارتی خود بر مدیران ارشد اجرایی و مدیرعامل هیچگونه رهنمود و دستورالعمل واحدی وجود ندارد. بنابراین نقش هیات مدیره در خصوص چالش های خاص و سناریورهای پیشروی شرکت متفاوت است. در واقع نقش هیات مدیره بسته به نوع شرکت، صنعت، وضعیت رقابتی و شرایط خاص متغیر خواهد بود. در آیین نامه های حاکمیت شرکتی بورس های مختلف در سراسر دنیا (که برخی از آنها در پیش نویس دستورالعمل راهبری سازمان بورس تهران نیز آمده است)، رهنمودها و معیارهایی در خصوص نقش هیات مدیره در راهبری شرکتی به شرح ذیل مدنظر قرار گرفته است:

– استانداردهای شایستگی اعضای هیات مدیره
– مسئولیت های هیات مدیره
– حقوق و مزایا، پاداش و آموزش های مستمر اعضای هیات مدیره
– ارزیابی سالانه عملکرد هیات مدیره
– اندازه هیات مدیره، عضویت در هیات مدیره، استقلال اعضا

نقش کمیته حسابرسی در حاکمیت شرکتی

کمیته حسابرسی، کمیته ای متشکل از ۳ تا ۷ نفر که زیر نظر یکی از اعضای غیر موظف هیات مدیره قرار دارد و مسئولیت نهایی نظارت بر کلیه فعالیت های مالی شرکت و حصول اطمینان از نظام های کنترلی و حسابداری را بر عهده دارد. وظیفه این کمیته نظارت بر طراحی حساب های سالانه، سیاست ها و اقدامات حسابداری، بررسی انتخابات، نظارت بر سیستم های کنترل داخلی و نیز بررسی چارچوب های کاری و نظارت بر عملکرد حسابرسان داخلی و مستقل می باشد.
تئوری نمایندگی، کمیته حسابرسی را به عنوان ابزاری برای کاهش هزینه های نمایندگی و بهبود کنترل های داخلی در نظر می گیرد و آن را وسیله نظارتی اثربخشی برای بهبود روابط نمایندگان معرفی می کند. کمیته های حسابرسی مسئول نظارت بر فرآیند گزارشگری مالی، از جمله ریسک و کنترل های مربوطه می باشند. در این مقاله یک رشته مهارت ها که برای ارتقای کیفیت خدمات حسابرسی و در نهایت برای گزارش حسابرسی مفید خواهد بود به شرح ذیل ارائه می گردد: تخصص، استقلال، تجربه، تخصص در صنعت، شایستگی های فنی در بکارگیری GAAP، GAS/IFRS، ISA و نیز یک رشته مهارت ها مانند قدرت تحلیل، ابتکار عمل، سعی فراوان و تعهد در ارائه و حفظ خدمات کیفی، مهارت شغلی و اعتبار حسابرس، استانداردهای بالای اخلاقی و آشنایی بالا با حسابرسی.
توصیه شده است که اعضای کمیته حسابرسی باید شامل حداقل سه عضو غیر موظف هیات مدیره باشد که مسئولیت ها و اختیارات آنها بصورت شفاف بیان شده باشد. اعضای کمیته باید در زمینه های مالی آموزش دیده و دانش اجرایی و تخصص کافی و مستقل برای انجام یک فعالیت مسئولانه و دقیق را داشته باشند. کمیته حسابرسی باید با حسابرسان مستقل، هیات مدیره، مدیرعامل، رئیس امور مالی و… مکررا تشکیل جلسه بدهد و همزمان قابلیت اطمینان گزارش های مالی را نیز بررسی و ارزیابی کند.

در گزارش اسمیت، تحت عنوان کمیته های حسابرسی آمده است که:
– شرکت یا دارای یک کمیته حسابرسی است یا در گزارش سالیانه خود باید دلایل عدم وجود کمیته حسابرسی را شرح دهد و این نیاز را از دوره ای به دوره دیگر مورد بررسی قرار دهد.
– کمیته حسابرسی باید حداقل از سه مدیر غیر موظف تشکیل شده باشد و مسئولیت آنها به روشنی مشخص باشد.
– کمیته حسابرسی باید بر عملکرد حسابرسان داخلی و مستقل نظارت داشته و نتایج را مورد ارزیابی قرار دهد. همچنین براساس الزامات SEC، شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار، باید گزارش سالانه کمیته حسابرسی را به همراه صورت های مالی سالانه منتشر کنند.

کمیته حسابرسی در حاکمیت شرکتی

کمیته حسابرسی در حاکمیت شرکتی

این گزارش باید شامل جنبه های زیر از فعالیت های کمیته حسابرسی باشد:
– آیا صورت های مالی حسابرسی شده توسط مدیریت بررسی شده است؟
– آیا حسابرسان مستقل موارد لازم را با کمیته حسابرسی در خصوص میزان مطابقت صورت های مالی با اصول پذیرفته شده حسابداری در میان گذاشته اند؟
– آیا صورت های مالی حسابرسی شده و توصیه های مربوط به آنها در گزارش سالانه هیات مدیره ارائه شده است؟

همانطوری که عنوان شد یکی از مهمترین وظایف این کمیته نظارت بر عملکرد حسابرسان داخلی و مستقل و ارائه مشاوره به هیات مدیره در موارد خاص است.
بنابراین کمیته حسابرسی بخش مهمی از شرکت محسوب می شود و نقش اجرای اعمال مرتبط با حاکمیت شرکتی را بر عهده دارد. اصول حاکمیت شرکتی بر کمک کمیته حسابرسی جهت ارتقای گزارشگری مالی تاکید دارد. از نظر تحلیگران، قابلیت اطمینان این گزارش تجربه حرفه ای، یک رشته مهارت ها، استانداردهای اخلاقی و دانش حسابداری و حسابرسی بستگی دارد. ها به براساس مقررات جدید حاکمیت شرکتی، نقش فعال کمیته حسابرسی باید حداقل با توجه به جنبه های ذیل تدوین شود:

– برنامه های مقابله با تقلب و کنترل مدیریت
– وجود کنترل های داخلی برای شناسایی ریسک و پیشگیری از کلاهبرداری
– تحلیل گزارش های دوره ای با توجه به نوع و وضعیت تقلب و تخلف و سوء استفاده های احتمالی
– برنامه های حسابرسی داخلی برای پوشش ریسک کلاهبرداری و مکانیزم هایی برای حصول اطمینان کمیته از متعهد بودن مدیریت به پیاده سازی کنترل های داخلی کافی

نتیجه گیری

یک نظام حاکمیت شرکتی بر پایه یکسری اقدامات و فعالیت های نظارتی جهت دستیابی به عملکرد مناسب استوار است. حاکمیت شرکتی نقش کلیدی را در بهبود و کارایی بازار سرمایه از طریق تاثیر بر عملیات و صحت اطلاعات تهیه شده دارد. راهکارهای نوینی در مورد اصول اولیه و قوانین حاکمیت شرکتی از طریق تبادل میان سازمان های حرفه ای به منظور ارتقای کیفیت و شفافیت گزارش ها و وظایف حسابرسی تدوین شده است، اما نباید جایگزین اصلاحات لازم در حرفه حسابداری و جامعه مالی شود. کمیته های حسابرسی کمیسیون های دائمی هستند که از مدیران مستقل و غیر موظف تشکیل شده اند. آنها موظفند حاکمیت شرکت، فرآیند گزارشگری مالی، ساختار کنترل داخلی و وظایف موسسه حسابرسی را نظارت کنند.
اثربخشی وظایف نظارتی به نگرش، ذهنیت و اقدامات هیات مدیره بستگی دارد. بنابراین، نقش اولیه کمیته حسابرسی تضمین صحت، کیفیت و قابلیت اطمینان فرآیند گزارشگری است بدون اینکه در وظایف و تصمیم گیری های مدیریت در مورد صورت های مالی خللی وارد شود. هیات مدیره، مدیران و حسابرسان داخلی گروههایی از اعضای سازمان هستند که با ساز و کارهای حاکمیت شرکتی در ارتباط هستند. هرساز و کاری که در سطح این سه گروه منجر به تصمیم گیری کارا در شرکت شود جزئی از فرآیندهای راهبری شرکتی تلقی می شوند.


برگرفته از: حاکمیت شرکتی و حسابرسی داخلی، لشگرآرا، سهیلا و فضل الهی دهکردی، زهرا و همتی چالاندیم، آرزو، 1397، دومین کنفرانس ملی توسعه پایدار در علوم مدیریت و حسابداری ایران، تهران