سؤال مهم این است که حسابداری به عنوان یک حرفه چگونه میتواند از این وضعیت نابسامان که ناشی از زیر پا گذاشتن اصول اخلاقی است بیرون آمده و اعتماد همگان را با بازگشت به اصل و رسالت خود که انجام کار حسابرسی و دفترداری با رعایت قوانین اخلاقی و رفتار صحیح و درست تجاری است، دوباره به دست آورد. در پاسخ به این سؤال، راه حل هایی که لازم است به طور مکمل و همزمان اجرا شوند به شرح ذیلند:

نقش دولت

مداخله دولتها با استفاده از ابزار کیفری قوی برای کسانی که خلاف قواعد اخلاقی عمل می کنند، راه حلی مؤثر است. برای مثال در سال ۲۰۰۲ که حرفه حسابداری با رسوایی های مالی شرکتهای إن رون، آندرسن و وردکام مورد حمله قرار گرفت، دولت آمریکا اقداماتی در جهت مجازات رفتار غیراخلاقی در حسابداری انجام داد. همچنین این دولت قانونی را تصویب نمود که از حقوق سرمایه گذاران محافظت کرده و صحت و قابلیت اعتماد گزارش های مالی را بهبود بخشد. طبق یکی از بندهای این قانون، ارائه هرگونه خدمات غیر حسابرسی به مشتریان حسابرسی ممنوع گردید.
طبق قانون مذکور در سال ۲۰۰۲ کمیته نظارت بر حسابداری شرکتهای سهامی عام (PCAOB) تشکیل شد و مجوز تدوین معیارهای حسابرسی، کنترل کیفیت، معیارهای اخلاقی و رعایت استقلال به این کمیته ایفاد گردید. شمول اصول اخلاقی در دستور کار کمیته نظارتی و عواقب ناشی از تخطی های اخلاقی که در حال یا آینده ممکن است به وجود بیاید، به این معنی است که مقولههای مسؤولیت های اخلاقی و حرفه ای دارای چالش های فزاینده و موثق برای حسابداران رسمی و حرفه حسابداری می باشد. لازم به ذکر است با تشکیل کمیته مذکور به نقش هسته ای هیأت تدوین معیارهای حسابرسی در AICPA خاتمه داده شد.
مجوز شروع به کار حسابداران رسمی در برخی از کشورها توسط دولتهای ایالتی صادر می شود که رعایت اصول اخلاقی هم در آن ذکر گردیده که این خود ضامن اجرایی اصول اخلاقی است. در نتیجه، تخلف اخلاقی می تواند منجر به ابطال مجوز کار حسابداران به طور موقت یا حتی دائمی گردد.

نقش دولت در حسابداری

نقش دولت در حسابداری

انجمن های حرفه ای

الف) وظیفه دولت فقط به تدوین قوانین کلی و در صورت ارائه دادخواست، مجازات متخلف خلاصه می شود. اما این انجمن های حرفه ای هستند که با تدوین اصول و احکام اخلاق حرفه ای و پیش بینی ضمانت اجرایی این اصول و احکام در اساسنامه تشکل های حرفه ای شان، نقش مهم تری را در به دست آوردن و حفظ حیثیت حرفه ای ایفا می نمایند.
قصور در رعایت آیین رفتار حرفه ای و عدم توانایی حسابداران حرفه ای در توجیه منطقی انحراف از ضوابط، ممکن است تخلف حرفه ای تلقی شود و اقدامات انضباطی را توسط انجمن های حرفه ای به همراه داشته باشد. اگر حل و فصل موضوع به گونه ای مسالمت آمیز میسر نباشد، رسیدگی انضباطی آغاز شده و حسب مورد، احکام ذیل صادر می گردند:

– اخطار (شفاهی یا کتبی)
– توبیخ (شفاهی یا کتبی)
– آموزش بیشتر
– جریمه، جبران هزینه، استرداد دستمزد دریافتی یا تکمیل کار توسط عضو دیگر به هزینه عضو خاطی
– جلوگیری از فعالیت مستقل حرفه ای
– تعلیق عضویت
– اخراج از تشکل حرفه ای

ب) از اقدامات دیگر انجمن های حرفه ای، ایجاد ضوابط خاصی برای جذب اعضای جدید به حرفه می باشد. برای مثال کمیته حسابداری در حداقل ۲۶ ایالت آمریکا به جز نیویورک حسابداران رسمی را ملزم به گذراندن آزمون اخلاقی یا دوره آموزشی اخلاق قبل از آزمون علمی و رسمی حسابداران رسمی نموده و آن را به عنوان شرطی برای احراز گواهینامه قرار داده است. علاوه بر این، برای صدور گواهینامه فعالیت به عنوان حسابدار رسمی، از کلیه متقاضیان، عدم سوء پیشینه در خواست می گردد.
ج) انجمن های حرفه ای، حسابداران را ملزم می نماید که برای حفظ گواهینامه هایشان تحصیلات حرفه ای داشته باشند تا مباحث مربوط به اصول اخلاقی و مسؤولیت پذیری حرفه ای، جزء برنامه آموزشی مداوم آنها قرار گیرد.
د) اقدام دیگری که لازم است توسط انجمن های حرفه ای انجام شود ایجاد یک پایگاه اطلاعاتی درباره اطلاعات شخصی و شغلی حسابداران رسمی است، تا منبع موثق اطلاعاتی درباره مشکلات گواهینامه ها، اتهامات ناشی از رفتار غیر حرفه ای و یا وضعیت گواهینامه و اقدامات کیفری علیه آنها فراهم آید.
حرفه باید صحت و دامنه اطلاعات درج شده در پایگاه را کنترل نماید. در آن صورت مهم ترین اطلاعات مربوط به اقدامات انجام شده درباره رفتار غیراخلاقی، مانند تعليق موقت گواهینامه و یا ابطال آن و سایر مراحل انضباطی، به آسانی برای عموم و سایر حسابداران قابل دسترسی باشد و این خود موجب می شود که حسابداران از عواقب بالقوه رفتار غیر حرفه ای آگاه شده و انگیزه بیشتری برای رفتار اخلاقی در حرفه داشته باشند.

مؤسسات حسابداری و سایر استخدام کنندگان حسابداران

موسسه حسابداری و سایر شرکتهایی که حسابداران را استخدام مینمایند برای استخدام کارکنان حسابداری باید از صلاحیت اخلاقی و مسؤولیت پذیری حرفه ای آنها مطمئن گردند. همچنین برای حفظ مسؤولیت پذیری حرفه ای توسط حسابداران، مؤسسات حسابداری بزرگ باید یک حسابدار ارشد را به عنوان متخصص مسائل مربوط به مسؤولیت پذیری حرفه ای، منصوب نمایند تا پاسخگوی مشکلات بوده و حسابداران را در قضاوتهای اخلاقی در حین کار راهنمایی نماید.
حسابداران نیز باید در جهت تحصیل مهارتهای قضاوت اخلاقی، تعهد شخصی داشته باشند. یک شرکت حسابداری باید قبل از قبول مشتری برای انجام خدمات حسابداری برای او، محیط اخلاقی وی را ارزیابی نماید. لازم است این مؤسسات تعهد مشتری های فعلی و بالقوه خود را نسبت به انجام عملیات اخلاقی بسنجند.
برای این کار می توانند نسبت به اینکه آیا شکایتی علیه مشتریان آنها صورت گرفته است یا خیر، اطلاع کسب نمایند. در ضمن صلاحیت حسابدارانی که به عنوان مدیران مالی یا مدیران اجرایی این مشتریان کار می کنند نیز باید بررسی گردد.
در نهایت برای برخورد صحیح با مسائل اخلاقی و انجام مسؤولیت پذیری حرفه ای، مؤسسات حسابداری برگه ای را در ارتباط با کاری که از مشتری پذیرفته اند تهیه نموده که در آن هرگونه مقوله اخلاقی برجسته را که ممکن است در حین کار با آن روبه رو شوند درج می نمایند. برخی از شرکتها، برگه پذیرش مشتری که در آن درستکاری مدیریت را نیز مورد توجه قرار می دهد، تهیه می کنند.

انجمن های حرفه ای حسابداری

انجمن های حرفه ای حسابداری

دانشگاهها و مراکز آموزشی

در سال ۲۰۰۲ متولیان آموزش در حوزه مدیریت درباره نقش دانشگاه در پاسخگویی به رسوایی های اخلاقی سالهای اخیر بحث نمودند. آنها علل ریشه ای تأكید بیش از حد شرکتهای آمریکایی را برای به حداکثر رساندن ارزش سهام سهامداران بدون توجه به تأثیر عملشان بر سهامداران دیگر بررسی نمودند.
رسوایی های سال های اخیر بیانگر این است که حسابداران، کمتر از مدیران تحت فشار نبوده اند. ما می بینیم که کارمندان مالی و حسابداران شرکتهای إنرون، وردام، هاليبرتن، تایکو و غیره برای ارائه صورتهای مالی گمراه کننده به عموم، تحت فشار بوده اند و شرکتهای حسابرسی هم در محافظت منافع عمومی در مقابل اطلاعات غلط، قصور ورزیده اند.
حامیان مسؤولیت پذیری حرفه ای و عمومی سال هاست که بیان می کنند که تحصیلات مدیریتی، امروزه رهبرانی را تربیت می کند که توانایی، رغبت و ظرفیت محدودی برای فکر کردن همه جانبه درباره نتایج و آثار تصمیماتشان بر سهامداران، جامعه و محیط زیست دارند.
همین انتقاد بر تحصیلات حسابداری نیز وارد می باشد. زیرا بسیاری از نظریه های مدیریت عمدتا بر حداکثر نمودن ثروت سهامدار تأکید دارند. این نظریه ها فقط تعدادی سهامدار را مورد توجه قرار داده و در ارتباط با تعلیم و آموزش مدیران و حسابداران حرفه ای درباره عواقب تصمیمات و یا در حقیقت درباره دامنه موضوعاتی که باید به طور صحیح در گزارش های مشاوره حسابداری جای بگیرد، اهمال می ورزند.
در حقیقت، فشارهای رقابتی بر مدیران، فشارهای رتبه بندی بر دانشکده های حسابداری و مدیریت و سیاست های تشویقی و تنبیهی در مؤسسات حسابداری مهم، همه و همه، دانشجویان حسابداری و مدیریت و رهبران و رؤسای شرکت ها را تشویق می نمایند تا نسبت به گذشته، توجه بیشتری به حداکثر نمودن سود کوتاه مدت داشته باشند. در نتیجه شرکتهای دانشجویان و حسابداران از توجه به مسائل مهم موجود اجتماعی نظیر نیاز به حسابداری بهایابی کامل یا چرخه زندگی، حسابداری محیط زیست و حسابداری مقوله های مسؤولیت پذیری عمومی پرهیز می نمایند.
برای ممانعت از تکرار رسوایی های مالی در آینده، مهم است که ببینیم دانشکده های حسابداری و مدیریت چگونه رهبران فردا را تعلیم میدهند. اگر دانشگاه ها مدیران و حسابداران آینده را درباره ارتباط بنیادی و اساسی جامعه و شرکت ها تعلیم ندهند، نمی توانیم انتظار داشته باشیم که مدیران اجرایی رده بالا این روابط را درک نمایند. دانشجویان حسابداری و مدیریت و بازرگانی باید به صداقت در سطوح شخصی، شرکتی و اجتماعی توجه داشته باشند. دانشگاه ها باید به سمت و سوی یک دگرگونی در برنامه آموزشی پیش روند تا بتوانند بازرگانی در جامعه را جایگزین بازرگانی در اقتصاد نمایند.
اکثر مدیر عاملان و حسابداران، انسان های شریف و محترمی هستند که به صداقت و اصول اخلاقی خاصی در زندگی پایبندند، اما برخی از آنها به خاطر عدم خودسازی، گمراه شده و در سازمان آنها هیچ گزینه دیگری به جز سود به عنوان هدف، معرفی نگردیده است و شیوه رفتاری متفاوتی را نیز در حین تحصیل در دانشگاه نیاموخته اند.
حرفه حسابداری باید به این امر واقف باشد که حسابداری اساسا علاوه بر اینکه یک مبحث فنی است، یک بحث اخلاقی نیز می باشد. برای آنکه حسابداران بتوانند با صداقت عمل نموده و گستردگی مجموعه ای را که در آن کار می کنند درک نمایند، باید تحت تعلیم قرار گرفته و نسبت به اموری نظیر آگاهی از سامانه های فکری، هشیاری نسبت به نتایج و دارا بودن تفکر وسیع و پویا درباره اثر فعالیت ها و تصمیماتشان آموزش داده شوند.
حسابداران، موقعیتی دارند که ذاتا با ارزش و سرشار از مسؤولیتهای اخلاقی می باشد. تصمیماتشان بر سایر مردم، سازمانها، اتحادیه ها، محیط طبیعی و نیز بر نوع نگاه به شرکت اثر می گذارد، پس این تصمیمات باید براساس بنیاد و پایه اعتماد اتخاذ شوند. از این دیدگاه اخلاق، درستی و شفافیت از حسابداری تفکیک ناپذیرند و همین رابطه جدایی ناپذیر اخلاق و حسابداری است که از نظر دانشکده های حسابداری و مدیریت، مغفول مانده است. متأسفانه، امروزه نقش واحدهای آموزشی که به دانشجویان حسابداری توجه به عواقب تصمیمات و منافع آتی همه سهامداران و اشخاص ذینفع را تعلیم دهد، بسیار کم رنگ و کم رونق است.
على رغم برخی تلاش های گسترده در رشته حسابداری، تعداد اندکی از واحدهای درسی در زمینه حسابداری چرخه زندگی، حسابداری اجتماعی و محیطی و حسابداری بهایابی کامل ارائه و راههای محدودی در ایجاد انگیزه برای فراگیری این واحدها یافت می شود.
برخی دانشجویان به اهمیت واحدهای اضافه شده و موضوع مسؤولیت عمومی پی نبرده اند. در واقع بعد از ورود به دانشگاه، دانشجویان حسابداری و مدیریت آرمان گرایی خود را از دست میدهند. تحقیقی که در سال ۲۰۰۳ توسط مؤسسه آسپن با عنوان ابتکار در نوآوری اجتماعی از طریق تجارت انجام شد، نشان میدهد که وقتی دانشجویان MBA، کارشناسی ارشد مدیریت تجاری، وارد یک برنامه می شوند فکرشان از تمرکز روی مشتری و کیفیت محصول به سمت منافع سهامدار تغییر پیدا می کند. فارغ التحصیلان رشته های کارشناسی ارشد مدیریت و حسابداری فکر نمی کنند که می توانند بر ارزشها و فضایل شرکت ها تأثیر بگذارند. آنها میدانند که با تضادهای اخلاقی در کار رو به رو خواهند شد ولی بر این باورند که بهتر است به جای تلاش در انجام تغییرات در سازمان، این تضادها را به حال خود رها کنند.
گروه و کارکنان دانشکده های حسابداری نیز در این امر بی تقصیر نبوده و در همه سطوح فاقد ارتباط با دنیای واقعی بوده و درک خوبی نسبت به محیط جهانی و فناوری ندارند. این گروه، از تلاش برای تغییرات ساختاری خودداری می ورزند. بخشی به دلیل عدم تمرکز بر اصول و قواعد و بخشی هم به سبب عدم درک نیاز به تغییر و تحول.
اگر دانشکده های حسابداری و مدیریت به سؤالات اساسی در باره معنی و نتایج سود اقتصادی و تعادل بین اموال و رفاه توجه بیشتری ننمایند، در برابر خطر تربیت رهبرانی قرار داریم که قادر نیستند درباره آنچه که در صدد انجام آنند به تفکر بپردازند و به راحتی، بدون تلاش برای تغییر امور نادرست و خطا در تجارت و بازرگانی، دلسرد می شوند.
یکی از مشکلات اساسی در این زمینه این است که برخی آموزه ها در دانشگاهها، دانشجویان را متقاعد می نماید که فقط یک سامانه خاص فکری درباره تجارت صحیح است و آن القای جهان بینی سرمایه داری بی رحمانه است. آنها یاد می گیرند که همه شرکتهایی که قادر به رقابت نیستند باید از بین بروند و محیط زیست، افراد، اتحادیه ها و نتایج اجتماعی هیچ کدام ارزشی ندارند.

نتیجه گیری پایانی

اینک وقت آن رسیده که این نظام لجام گسیخته سرمایه داری را به سبب زیر پا گذاشتن بسیاری از امور از جمله اخلاقيات تقبیح نموده و باجادادن مفهوم مسؤولیت عمومی و اخلاق در متن تحصیلات حسابداری و بازرگانی، انواع مهارت های مورد نیاز جامعه را به رهبران آتی تجارت بیاموزیم.
آینده حرفه حسابداری به رهبری اخلاقی توسط حسابداران حرفه ای و رهبران این حرفه بستگی دارد. این رهبران باید کاروران و دانشجویان را به کمالات انسانی دعوت نمایند. لازم است تا آنها با تبیین اهمیت معیارهای اخلاقی والا و آموزش ضرورت درستکاری فردی، حسابداران فعلی و آتی را به سوی شرافتمندی سوق دهند. بدیهی است با انجام این کار این اطمینان محقق خواهد شد که در آینده، حرفه حسابداری می تواند به نقش تاریخی خود در رشد عادلانه اقتصادی و موفقیت و رفاه ملت ها ادامه دهد.


برگرفته از: اخلاق حسابداری، تیشانی دار، محمد، 1399، ششمین کنفرانس بین المللی پژوهش های نوین در مدیریت، اقتصاد، حسابداری و بانکداری